رویکردی منطقی-ریاضی به اصول فقه

نوع مقاله: پژوهشی اصیل

نویسنده

عضو هیات علمی گروه ریاضی دانشگاه قم

چکیده

در دهه های اخیر، صوری سازی با استفاده از ساختارهای ریاضی، در بسیاری از مباحث که ماهیت منطقی دارند، گسترش یافته است. اصول فقه یکی از این حیطه هاست که ماهیت منطقی دارد و در حقیقت همان منطق حاکم بر استدلال فقهی می باشد.  طراحی یک ساختار به سبک منطق ریاضی برای اصول فقه، هم به لحاظ فراهم آوردن ابزاری کارامد برای نشان دادن تمایز ها در روش های گوناگون استدلال فقهی، و هم به لحاظ استفاده از هوش مصنوعی برای ساخت ابزار کمکی در فرایند استنباط فقهی، می تواند مفید واقع شود. در این مقاله پس از معرفی اجمالی رویکرد ریاضی به منطق و بیان مختصری در تعریف اصول فقه، منطق صوری اصول فقه را در قلمرو منطق ریاضی جستجو می کنیم.  منطق تکلیف استاندارد و منطق تکلیف دینامیکی را به عنوان نزدیکترین ساختار های ریاضی موجود، به ساختار مورد نظر ما، به اجمال معرفی کرده، پس از بررسی معانی مختلف ‎«واجب»‎ در نوشتارگان اصول فقه، رویکرد فعل محور را برای تبیین مفهوم واجب بر می گزینیم، زبان صوری منطق فقه را مبتنی بر منطق دینامیکی طراحی می کنیم و در انتها نمونه هایی از قواعد فقهی را در این زبان صوری سازی می نماییم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Mathematical Logic Approach to 'Osool'e Fegh'

نویسنده [English]

  • fateme sadat nabavi
چکیده [English]

In recent decades, formalization in mathematical structures has been developed in different areas with logical nature. These mathematical structures besides providing more precise and sufficient languages than natural ones, would be a base for constructing  assistant software in these areas.
One of these logic-nature areas is "osool'e fegh" which is the logic governing jurisprudential inferences in Islamic approaches.
Hence, a mathematical logic for "osool'e fegh" would provide  a useful device for both 'analyzing and comparison of jurisprudential inferences' and, 'designing assistant software'.
In this paper we introduce our mathematical logic approach to "osool' e fegh". We search a determining logic for "ossl'e fegh" in the formal logic context, as it is in fact the "logic of Fegh". After a survey on different meanings of "vajeb" and its properties, which is the basic deontic concept in "osool' e fegh" literature, we construct a formal language for "logic of Fegh" according to dynamic logic and formalize some jurisprudential rules in this language.

کلیدواژه‌ها [English]

  • propositional logic
  • Modal logic
  • Kripki Models
  • osool e fegh
  • sintax
  • Semantics
اردشیر، محمد(۱۳۸۳). منطق ریاضی، تهران: انتشارات هرمس.

اژه ای،محمدعلی (۱۳۷۷). مبانی منطق، ویرایش دوم، تهران: انتشارات سمت.

حکاک، سید محمد (۱۳۸۵). منطق معیار تفکر، تهران: سمت.

جمعی از مؤلفان(۱۳۸۶)،سرچشمه اختلاف فتاوا، در دایرةالمعارف فقه مقارن، زیر نظر آیة الله مکارم شیرازی، قم:

صدر، محمد باقر(۱۳۸۹).قواعد کلی استنباط، ترجمه و شرح: رضا اسلامی، قم: مؤسسه بوستان کتاب، جلدهای ‎1‎و ‎2‎و ‎3‎، ‎

کرمی احمد و شکری اسماعیل(۱۳۹۰).فرهنگ نامه اصول فقه، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی،پژوهشگاه علوم و فرهنک اسلامی.

موحد، ضیاء (۱۳۸۱). منطق موجهات، تهران:انتشارات هرمس.

مینایی بیدگلی، بهروز (۱۳۷۶). پایگاه اطلاعاتی خبره علم رجال، رسالهع کارشناسی ارشد: دانشگاه علم و صنعت ایران.

سعیدیان، عبدالحسین (۱۳۷۸). دایره المعارف نو، تهران: انتشارات علم و زندگی، جلد ۵.

ناگل، ا. و نیومن، ج. و تارسکی، آ.(۱۳۶۴). برهان گودل و حقیقت و برهان، مترجم: اردشیر، محمد، تهران: انتشارات مولی.

نباتی، فرشته(۱۳۸۱). منطق تکلیف، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.

Aqvist, L. (1987).‎Introduction to Deontic Logic and the Theory of Normative Systems‎, ‎Bibliopolis.

Brown,M.A.(2000).Conditional obligations and positive Permission for agents in time, Nordic J. of Philosophical Logic,5(2), pp83-112.

 

Gabbay, D. Horty, J. Parent, X.van der Meyden, R. & van der Torre, L.(2013) Handbook of Deontic Logic and Normative Systems, Individual outher and college publications.

Goble,L.(2013). Prima Facie Norms,Normative Conflicts, and Dilemmas, In Gabbay, 2013, pp. 241-352.

Hansen,J.(2013) Imprative Logics and Its problems, in Gabbay, 2013,pp. 137-192.

Hansson,B.(1969). An Analysis of Some Deontics, Nous,3,pp. 373-398. Reprinted in Nordic  J. of Philosophical Logic,2000, 5(2), pp. 121-147.

Kozen, D. Harel, D. and Tiuryn, J.(2000). Dynamic Logic, MIT press.

Lokhorst, c. G.(1999), Ernst Mally’s Deontik(1926), Notre Dame J. of Formal Logic, 40(2), pp273-282.

 Prisacariu C. ,  Schneider G.. (2012) , "A Dynamic Deontic Logic for Complex Contracts", The Journal of Logic and Algebraic Programming, 81(4), pp 485-490.

Royakkers,L.(1998), Extending Deontic Logic for the Formalization of Legal Rules, Kluwer Academic Publishers.

Segerberg, K. (2012).DAL: a Dynamic Deontic Rationality &Action 185Logic. In: Knowledge,  pp.1-17.

Stelzner,W.(1992). Relevant Deontic Logic,,J. of Philosophical Logic, 21, 193-216.

Meyer,J.J. Ch.(1998).A Different Apprauch to Depntic Logic: Deontic Logic viewed as a variant of Dynamic Logic, Notre DameJ. Of Formal Logic,29(1), pp.109-136.

Meyer, J. J. Ch. and Wieringh, R. A. and ‎Dignum, F.P.(1996) .The Role of Deontic Logic intheSpecification of Information Systems,UU-CS-1996-55‎.

Makinsin David & van der Torre Leendert(2006): Input/ output Logics.

Tarski. A.(1956).’ The Concept of Truth in formalized language ‘,

Logic, semantic and Metamathematics, chap VIII.

Van der Torre L. Parent, X.,(2013), Input/Output Logic, In Gabbay, 2013, pp.499-544.

Von Wright, G.H.(1951),Deontic Logic,Mind,60,pp1-15.