منطق‌پژوهی

چکیده حِلّی، با اشراف بر منطق و اصول و با نگاه تطبیقی و انتقادی نسبت به منطق‌دانان پیشین به بازاندیشی مهمی در تقسیم‌بندی گزارۀ حملی پرداخت و ساختار چهارگانۀ گزاره‌ها (شخصی، طبیعی، مهمل و مسوّ‏ر) را با تفکیک دو قسم «طبیعی» و «عام» به پنج‌گانۀ جامع‌تر گسترش داد. نوآوری حلّی، با بازتعریف دقیق تمایز گزارة طبیعی (موضوع به اعتبار ماهیت مجرد) و گزارۀ عام (موضوع به اعتبار اعمال کلیت بر افراد)، امکان کاربست‌های اصولی، منطقی و فقهی را فراهم کرد. این ابتکار به‌دلیل سلطۀ مکتب منطقیِ خونجی و پیروانش مغفول ماند، ولی در متون اصولیان متأخر در قالب مفهوم‌سازی گزارۀ «حقیقی» مقابل گزارۀ «خارجی» احیاء شد. این مقاله با رهیافت تاریخی، به تحلیل ابعاد نوآوری حلّی در تقسیم گزارۀ حملی پرداخته و پس از تبیین دلایل مهجوریت تقسیم حلّی و عدم اقبال منطق‌دانان، این فرض را پیش می‌نهد که ابتکار حلّی به‌دلیل کاربست‌های اصولی- فقهی نزد اصولیان متأخر مورد توجه قرار گرفت.

چکیده برخی از فیلسوفان زبان معتقدند که گاه عبارات زبانی با آن‌که از ساختار خبری برخوردارند، اما صدق و کذب نمی‌پذیرند، زیرا قصد گوینده از بیان آن‌‌ها نه توصیف، بلکه انجام یک فعل است. چنین جملاتی را افعال گفتاری می‌خوانند. پیش از این، منطق‌‌دانان مسلمان نیز به این مسئله توجه کرده‌‌اند. آنان این موضوع را با عنوان «انشای اخبارنُما» به بحث گذاشته‌اند. انشای اخبارنُما در مواضع گوناگونی مطرح شده است. نقد ملاک صدق و کذب‌‌پذیری خبر و نیز حل پارادوکس دروغ‌گو زمینة طرح این مسئله را فراهم آورده است. اگرچه مسئلة افعال گفتاری تطور و تحول شایانی در منطق دورة اسلامی نیافت، اما کشف این مسئله و تفطن به آن را باید از آنِِ منطق‌‌دانان مسلمان دانست. تأمل در تاریخچة دیدگاه‌‌های منطق‌‌دانان دورة اسلامی در این مسئله و نیز مطالعة تطبیقی آن‌‌ها با آرای فیلسوفان زبان آموزندة نکات منطقی‌ ـ  ‌معرفتی است.