تقسیم گزارۀ حملی و نوآوری پنج‌گانۀ حِلّی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار فلسفه دانشگاه اصفهان

2 کارشناس‌ارشد دانشگاه اصفهان، دانشجوی دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه نجف‌آباد، دانش‌آموخته سطح ۳ مدرسه عالی مجتهده امین

چکیده
حِلّی، با اشراف بر منطق و اصول و با نگاه تطبیقی و انتقادی نسبت به منطق‌دانان پیشین به بازاندیشی مهمی در تقسیم‌بندی گزارۀ حملی پرداخت و ساختار چهارگانۀ گزاره‌ها (شخصی، طبیعی، مهمل و مسوّ‏ر) را با تفکیک دو قسم «طبیعی» و «عام» به پنج‌گانۀ جامع‌تر گسترش داد. نوآوری حلّی، با بازتعریف دقیق تمایز گزارة طبیعی (موضوع به اعتبار ماهیت مجرد) و گزارۀ عام (موضوع به اعتبار اعمال کلیت بر افراد)، امکان کاربست‌های اصولی، منطقی و فقهی را فراهم کرد. این ابتکار به‌دلیل سلطۀ مکتب منطقیِ خونجی و پیروانش مغفول ماند، ولی در متون اصولیان متأخر در قالب مفهوم‌سازی گزارۀ «حقیقی» مقابل گزارۀ «خارجی» احیاء شد. این مقاله با رهیافت تاریخی، به تحلیل ابعاد نوآوری حلّی در تقسیم گزارۀ حملی پرداخته و پس از تبیین دلایل مهجوریت تقسیم حلّی و عدم اقبال منطق‌دانان، این فرض را پیش می‌نهد که ابتکار حلّی به‌دلیل کاربست‌های اصولی- فقهی نزد اصولیان متأخر مورد توجه قرار گرفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Division of the Categorical Proposition and Ḥillī’s Fivefold Innovation

نویسندگان English

Ahmad Ebadi 1
Somayeh Karimi 2
1 Associate Professor of Philosophy, University of Isfahan
2 PhD student in Philosophy and Islamic Theology at Najafabad University, with a Master’s degree from the University of Isfahan, and a Level 3 graduate of Mojtahedeh Amin Seminary.
چکیده English

Ḥillī, with mastery of logic and uṣūl and with a comparative and critical perspective toward earlier logicians, undertook an important reconsideration of the classification of the categorical proposition. He expanded the traditional fourfold structure of propositions (singular, generic, indefinite, and definite) into a more comprehensive fivefold system by distinguishing between the generic and the general proposition. Ḥillī’s innovation, through a precise redefinition of the distinction between the generic proposition (where the subject is considered in terms of its abstract quiddity) and the general proposition (where the subject is considered in terms of applying universality to individuals), opened the way for applications in uṣūl, logic, and jurisprudence. This innovation, however, was overlooked due to the dominance of the logical school of Khūnajī and his followers, but it was later revived in the works of subsequent uṣūlīs in the form of the conceptual distinction between the actual proposition (ḥaqīqī) and the external proposition (khārijī). Adopting a historical approach, this article analyzes the dimensions of Ḥillī’s innovation in revising the classification of categorical propositions, and after explaining the reasons for the neglect of his scheme and the lack of reception among logicians, it advances the hypothesis that Ḥillī’s innovation was particularly appreciated among later uṣūlīs due to its methodological and jurisprudential applications.

کلیدواژه‌ها English

categorical proposition
classification of propositions
generic proposition
general proposition
Ḥillī

منابع

1.         ابن‌‌ترکه، صائن‌الدین. (1376).‏  المناهج فی المنطق، به‌کوشش ابراهیم دیباجی، تهران.
2.         ابن‌سینا، ابوعلی. (1339).‏الاشارات و التنبیهات، به‌کوشش محمود شهابی، تهران.
3.         ابن‌سینا، ابوعلی. (1375).‏الاشارات و التنبیهات، قم: نشرالبلاغه.
4.         ابن‌سینا، ابوعلی. (1404 ق).‏الشفاء، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشى‏.
5.         ابن‌کمونه (1382).‏ «المطالب المهمه من علم الحکمه»، به‌کوشش سید حسین سید موسوی، خردنامة صدرا، ش 32، صص 64 تا 86.
6.         ابهری، اثیر‌الدین. (1362).‏ الهدایه، ترجمة مرتضی مدرسی گیلانی، تهران.
7.         ارسطو، (1980م).‏ منطق ارسطو، به‌کوشش عبد‌الرحمن بدوی، کویت.
8.         ارموی، سراج‌الدین. 1393. مطالع الانوار فی لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار، قم: انتشارات کتبی نجفی.
9.         انصاری، محمد‌بن‌جابر. (1386).‏ تحفه السلاطین، احد فرامرز قراملکی، تهران: میراث مکتوب.
10.      ایراندوست، محمد. (1391).‏ «تقسیمات مثلثی و مربعی و مخمسی حملی در آثار منطق‌نگاران مسلمان»، مطالعات فقهی و فلسفی، ش 12، صص 45-64.
11.      برخورداری، زینب. (1385).‏ «تطور تاریخی تقسیم گزاره‌ حملی از حیث موضوع»، مقالات و بررسیها، ش 78، صص 33- 49.
12.      بهمنیار، مرزبان. (1375).‏ التحصیل. تصحیح مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
13.      تفتازانی، سعد‌الدین. (1380).‏ «شرح ‌الشمسیه»، به‌کوشش نجمه سادات توکلی، پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد، به‌راهنمایی احد فرامرز قراملکی، دانشکدة الهیات دانشگاه تهران.
14.      تفتازانی، سعد‌الدین. (بی‌تا).‏ تهذیب المنطق، ملاعبدالله یزدی، الحاشیه، قم.
15.      تفتازانی، مسعود بن عمر. (۱۳۳۰). تهذیبالمنطقوالکلام. ج ۱. مصر: مطبعةالسعادةبجوارمحافظةمصر.
16.      تهرانی، محمد یوسف‌ بن ‌حسین. (1389).‏ نقد الاصول و تلخیص الفصول، به‌کوشش سحر کاوندی، احد فرامرز‌ قراملکی، محسن جاهد، تهران: دانشگاه تهران.
17.      تهرانی،محمد. (1393).‏نمودارسیوطی، قم: میراث ماندگار.
18.      حسینی اعرج. (1353).‏ ارجوزه فی المنطق، به‌کوشش  مهدی محقق، تهران.
19.      حلّی، حسن بن یوسف مطهر. (1371).‏ الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید، قم: انتشارات بیدار.
20.      حلّی، حسن بن یوسف مطهر. (1379).‏ الأسرار الخفیه فی العلوم العقلیه، بوستان کتاب، قم.
21.      حلّی، حسن بن یوسف مطهر. (1382).‏ مراصد التدقیق و مقاصد التحقیق، محمد غفوری‌نژاد، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران: دانشکدة الهیات.
22.      حلّی، حسن بن یوسف مطهر. (1412 ق).‏ القواعد الجلیه فی شرح الرساله الشمسیه، به‌کوشش فارس حسون تبریزیان، قم: نشر اسلامی.
23.      حلّی، حسن بن یوسف مطهر. ۱۴۱۴. تذکرة الفقهاء. ۲۴ ج. قم: مؤسسة آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
24.      خراسانی، محمدکاظم بنحسین. (۱۴۰۹ق).کفایة الأصول (طبع آل‌البیت). قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
25.      خونجی، افضل‌الدین محمد ‌بن نام‌آور. (1389).‏ کشف الاسرار عن غوامض الافکار، تحقیق خالد الرویهب، تهران: موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه.
26.      خوئی، ابوالقاسم، و فیاض، محمد اسحاق،(۱۴۱۰). محاضرات فی أصول الفقه: تقریراً لبحث ابوالقاسم الخوئی. ۵ ج. قم: انصاریان.
27.      دشتکی شیرازی، غیاث الدین منصور بن محمد، (۱۳۸۲). إشراق هیاکل النور لکشف ظلمات شواکل الغرور (چاپ اول). تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
28.      دشتکی شیرازی، غیاث‌الدین (1374).‏ «معیار العرفان»، به‌کوشش وجیهة حسینی‌فر، پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد، به‌راهنمایی مقصود محمدی، دانشگاه آزاد اسلامی کرج.
29.      دوانی، جلال‌الدین (1381).‏ «الحاشیه علی تهذیب المنطق»، به‌کوشش محمد وحیدیان اردکان، پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد، به‌راهنمایی عبدالله نورانی، دانشکدة الهیات دانشگاه تهران.
30.      رازی، قطب‌الدین. (1393).‏ شرح مطالع الانوار، جلد دوم، تصحیح ابوالقاسم رحمانی، تهران: پژوهشکده حکمت و فلسفه.
31.      ساوی، عمر بن سهلان. (1383).‏ البصائر النصیریه فی علم المنطق، تحقیق حسن مراغی، تهران: نشر شمس تبریزی.
32.      سبحانی تبریزی، جعفر، و جلالی مازندرانی، محمود. (۱۴۱۴). المحصول فی علم الاُصول. ۴ ج. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
33.      سبزواری، ملاهادی. (1369).‏ شرح المنظومه، به‌کوشش حسن حسن‌زاده آملی، قم.
34.      سهروردی، شهاب‌الدین. (1334).‏ منطق تلویحات، به‌کوشش علی‌اکبر فیاض، تهران.
35.      سهروردی، شهاب‌الدین. (1373).‏ حکمه ‌الاشراق، تهران: موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
36.      شهابی خراسانی، میرزامحمود. (1382).‏ رهبر خرد، قم: انتشارات عصمت.
37.      شهرزوری، شمس‌الدین. (1320).‏ الشجره ‌الهیه فی علوم الحقائق‌الربانیه، به‌کوشش نجفقلی حبیبی، تهران.
38.      شهرزوری، شمس‌الدین. (1372).‏ شرح حکمه الاشراق، به‌کوشش حسین ضیایی تربتی، تهران.
39.      شیخ‌زاده کلنبوی. (1347 ق).‏  البرهان، مصر.
40.      شیرازی، صدر‌الدین محمد. (1378 ق).‏  التنقیح، مقدمه احد فرامرز قراملکی، تهران: بنیاد حکمت ملاصدرا.
41.      طوسی، نصیرالدین. (1372).‏ شرح الإشارات و التنبیهات مع المحاکمات، قم: نشرالبلاغه.
42.      طوسی، نصیرالدین. (1375).‏ الأساس الاقتباس، به‌کوشش عبدالله انوار، تهران.
43.      غزالی، ابوحامد. (1338).‏ مقاصد الفلاسفه، تهران: چاپخانه موسوی.
44.      فخر رازی. (1381).‏ منطق المخلص. مقدمه، تصیح و تعلیق احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
45.      فرامرز قراملکی، احد و غفوری‌نژاد، محمدجواد. (۱۳۹۶). «جایگاه حلّی در تاریخ دانش منطق»،پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه اسلامی، ش 49،صص 83- 100.
46.      فرامرز قراملکی، احد. (۱۳۸۲). «از طبیعیه تا محمول درجه دو»مقالات و بررسی‌ها، ش74، صص 37- 56.
47.      فرامرز قراملکی، احد. (۱۳89). «مسأله عقل و دین در تبیین منطق‌پژوهی حلّی»،عقل و دین، ش 2، صص 111- 128.
48.      فرامرز قراملکی، احد. (1391).‏ جستار در میراث منطق دانان مسلمان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
49.      فرامرز قراملکی، احد، و عبادی، احمد. (۱۳۹۲). «تحلیل منطقی قضایای ثلاث»،فصلنامة اندیشه دینی، دانشگاه شیراز،ش 48،  صص ۲۵- ۴۶.
50.   کاتبی، نجم‌الدین (1381).‏ منطق‌العین، به‌کوشش فاطمه جعفریان، پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد، به‌راهنمایی احد فرامرز قراملکی، دانشکده الهیات تهران.
51.      کاتبی، نجم‌الدین. (بی‌تا).‏  الرساله ‌الشمسیه در: شروح ‌الشمسیه، بیروت.
52.      کرمی هویزی، محمد، یزدی،ملا عبدالله و تفتازانی، مسعود بن عمر. (بی‌تا). التقریب إلى حواشی التهذیب: معروف به حاشیۀ ملا عبدالله (جلد ۱). قم: مکتبة بصیرتی.
53.      نائینى، محمد‌حسین. (1417ق).‏ فوائد الأصول، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ ششم.
54.      یزدی، ملا عبدالله. (1412ق).‏ الحاشیه علی تهذیب المنطق، ج1، قم: موسسه نشر اسلامی.
55.      Aristotle, (1980).Manṭiq Aristotle. Research by ʿAbdul Raḥmān Badawī, Kuwait.
56.      Aristotle, (1990).Prior Analytics in Categories and De Interpretation, trans. J. L. Ackrill, 24. Oxford University Press.
57.      Aristotle, On Interpretation, (1995). Trans by H.P. Cooke & H. Tredennick, London.
58.      Aristotle, (1990).Arabic translation of the Interpretatation, in Manṭiq Arasṭū. ed. ʿAbdul Raḥmān Badawī, Dār al- Qalam. second footnote, Beirut.
59.      Ebadi, A., & Qaramaleki, A. F. (2018). Singular proposition (Al-qadīyah al-Shakhsiyah) in logic of the Islamic period. Mantıq-Pajūhī (Journal of Logic Studies), 2(57), 229.