نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی گروه فلسفه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند

10.30465/lsj.2021.36457.1363

چکیده

حمل از جمله ابزارهای اصلی در تحلیل های منطقی به حساب می آید. در میان اقسام حمل، حمل شیء بر خود در فلسفه اسلامی مورد نقد و نظرهای فراوانی قرار گرفته است. از جمله این نقد و نظرها چیزی است که می توان با ادبیاتی پساصدرایی آنرا حمل اولی انگاری و یا حمل شایع انگاری حمل شیء بر خود دانست و یا می توان با ادبیاتی مرتبط با منطق جدید آن را اینهمانی انگاری حمل شیء بر خود خواند. اما اگر در آراء پیشینیان به دقت توجه شود، آنگاه می توان دریافت که نمی توان به سادگی حمل شیء بر خود را ذیل هیچیک از عناوین حمل اولی، شایع و یا اینهمانی منطق جدید قرار داد. در مقاله حاضر سعی می شود تا نشان داده شود که چگونه هر یک از برداشته های مزبور از حمل شیء بر خود با مشکلاتی مواجه است. در تحلیل ها از تمایز دو مؤلفه «ما به الاتحاد» و «ما به التغایر» در حمل که معمولاً به عنوان محک و معیار در مباحث فلاسفه اسلامی در مورد حمل پذیرفته شده است، استفاده می شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ḥaml al-Shay‘ ‘alā Nafsihī: Awwalī predication, shāyi‘ predication or tautology

چکیده [English]

Predication is one of the main instruments in Logical analyses. Among all kinds of predication, ḥaml al-shay’ ‘alā nafsihī (predicating a thing of itself) is considered a contentious one in Islamic philosophy. One of these is what we can name by the help of post-Ṣadrīan terminology taking ḥaml al-shay’ ‘alā nafsihī as awwalī predication or take it as shāyi‘ predication, or by the help of mathematical terms, taking ḥaml al-shay’ ‘alā nafsihī as tautology. But with close inspection in Islamic predecessor’s ideas we can understand that it is naïve to think that ḥaml al-shay’ ‘alā nafsihī can be simply fallen under any of these kinds: awwalī predication, shāyi‘ predication, or tautology. In this article we try to show the problems of enforcing this predication into the framework of all the aforementioned predications. In our analyses, I am using “mā bihī al-ittihād” and “mā bihī al-Ikhtilāf” as two necessary conditions of each predication accepted by almost all of the Islamic thinkers, and used by them as a criteria for analyzing predications.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ḥaml
  • ḥaml shay’ alā nafsihī
  • ḥaml awwalī
  • ḥaml shāyi‘
  • tautology
  • ابن رشد (1980م). تلخیص کتاب الجدل،‏ تحقیق و تعلیق دکتر محمود سلیم سالم، ‏قاهره: الهیئة المصریة‏.
  • ایجی، عضد الدین (1325ق). المواقف، در: شرح المواقف، جرجانی، با تعلیقه حسن چلبی و عبد الکریم السیالکوتی، به تصحیح بدر الدین نعسانی، قم: الشریف الرضی، چاپ اول، دوره هشت جلدی.
  • تهانوی، محمد على (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم‏، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، چاپ اول، دوره دو جلدی.‏
  • جرجانی، میر سید شریف (1427ق/2007م). حاشیه بر شمسیه، در: شروح الشمسیة (مجموعة حواش و تعلیقات)، قم: انتشارات مدین، چاپ اول، دو بخشی.
  • دوانی، جلال الدین (1427ق/2007م). حاشیه بر حاشیه جرجانی بر شمسیه، در: شروح الشمسیة (مجموعة حواش و تعلیقات)، قم: انتشارات مدین، چاپ اول، بخش دوم، صص 286-256.
  • رازی، فخر الدین (1384). شرح الاشارات، مقدمه و تصحیح دکتر نجف‏زاده، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول، دوره دو جلدی.
  • رازی، قطب الدین (1384ب). شرح شمسیه، مقدمه و تصحیح محسن بیدارفر، قم: انتشارات بیدار، چاپ دوم.
  • ― (1375). محاکمات، در: شرح الاشارات و التنبیهاتمع المحاکمات، طوسی، قم: نشر البلاغة، چاپ اول، دوره سه جلدی.
  • رشتی، حبیب الله (1313ق). بدائع‏الأفکار، تهران: مؤسسه آل بیت (ع).
  • زراعت پیشه، محمود (1391). «نقد و بررسی تقسیم سه گانه حمل نزد میرداماد»، تاریخ فلسفه، زمستان، شماره 11، صص 139-158.
  • ― (1393). حمل اولی و شایع: رهیافتی تاریخی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  • سبزواری، ملاهادی (1360). التعلیقات على الشواهد الربوبیة، تصحیح و تعلیق سید جلال الدین آشتیانى، مشهد: المرکز الجامعى للنشر، چاپ دوم.
  • شیرازی، قطب الدین (1369). درة التاج، به اهتمام و تصحیح سید محمد مشکوة،‏ تهران: انتشارات حکمت، چاپ سوم.
  • علوی، احمد (1376). شرح کتاب القبسات، تحقیق حامد ناجى اصفهانى، تهران: موسسه مطالعات اسلامى، چاپ اول.‏‏
  • ‏غرویان، محسن (1366) «نقد ترجمه المنطق»، کیهان اندیشه، شماره 12، خرداد و تیر، صفحات 99-92.
  • گیلانی، شیخ عبدالله (1370) الرسالة المحیطة بتشکیکات فى القواعد المنطقیة مع تحقیقاتها، در: منطق و مباحث الفاظ، به اهتمام مهدى محقق و توشى هیکو ایزوتسو، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، صص: 395-357.
  • مدرس زنوزی، علی (1363). رساله‌ی حملیه، انتشارات علمی و فرهنگی.
  • ملاصدرا (1981م). الاسفار، بیروت: دار احیاء التراث، چاپ سوم، دوره نه جلدی.
  • ― (1360). الشواهد، تصحیح و تعلیق سید جلال الدین آشتیانى، مشهد: المرکز الجامعى للنشر، چاپ دوم.
  • ― (1363ب). المشاعر، به اهتمام هانرى کربن، تهران: کتابخانه طهورى، چاپ دوم.
  • ― (1363). مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح محمد خواجوى، تهران: موسسه تحقیقات فرهنگى، چاپ اول.
  • موحد، ضیاء (1382). از ارسطو تا گودل، تهران: انتشارات هرمس، چاپ اول.
  • ― (1385). «معنی و مصداق در اسامی و اینهمانی و ضرورت»، نامه فلسفی، ج 2، ش 1، صص 10-3.
  • میرداماد (1381). الافق المبین، در: مصنفات میر داماد، به اهتمام عبد الله نورانى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، چاپ اول، ج 2.
  • ― (1381ب). الصراط المستقیم، در: مصنفات میر داماد، به اهتمام عبد الله نورانى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، چاپ اول، ج 1، صص 496-329.