قیاس تخیلی؛ بررسی و مقایسه دیدگاههای ابن سینا و فارابی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانشیار مطالعات ابن‌سینا مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران

چکیده
شعر یکی از صناعات خمس در منطق است. صناعات خمس همگی در قالب قیاس و از مادۀ متناسب با هر صناعت صورت پذیر می‌شوند. مادۀ شعر مخیلات است که قیاس شعری از آن ترکیب می‌شود. منطق‌دانان در ارائۀ صورت قیاس شعری آراء متفاوتی دارند. فارابی و ابن‌سینا به عنوان دو منطق‌دان بزرگ، هر یک در این خصوص به راهی رفته‌اند. فارابی قالب قیاس شعری را یکی از ضروب نامنتج شکل دوم قیاس و ابن‌سینا آن را یکی از قالب‌های معتبر شکل نخست قیاس دانسته است. علاوه بر این ابن‌سینا مثال قضیۀ شعری را گاه نتیجۀ یک قیاس و گاه مقدمۀ صغرای قیاس دانسته است. در این مقاله کوشیده‌ایم تا ضمن توضیح آراء هر یک از این دو منطق‌دان دربارۀ قیاس شعری، این امر را تبیین کنیم که چرا هر یک از آنها شکل و ضرب خاصی از قیاس را به عنوان صورت قیاس شعری انتخاب کرده اند. خاصی را برای مشخص کردن وجه اختیار شکل و ضرب خاصی از قالب قیاس شعری از جانب هر یک از آن‌ها را توضیح دهیم و در خصوص ابن‌سینا نیز وجه تفاوت دو مثالی را که وی به عنوان نمونه‌های قیاس شعری ذکر کرده است، بیان کنیم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Imaginary syllogism; Investigation and comparison of the viewpoints of Ibn Sina and Farabi

نویسنده English

seyed mahmod yosef sani
‪Associate Professor of Avicennan Studies, Iranian Institute of Philosophy‬
چکیده English

Poetics is one of the five arts of logic. All of five arts are molded in the form of syllogism and from a material appropriate to each art. The material of poetics is imagined propositions, from which poetic syllogisms are composed. Logicians have different views on presenting the form of poetic syllogism. Al-Farabi and Avicenna, as two great logicians, have each taken a different path in this regard. Al-Farabi considers the form of poetic syllogism as one of the invalid modes of second figure and Ibn Sina considers it as one of the valid modes of first figure. In addition, Ibn Sina considers the example of a poetic proposition sometimes as the conclusion of a syllogism and sometimes as the minor premise of a syllogism. In this article, we have tried to explain why each of these two logicians has chosen a specific figure and mode of syllogism as the poetic syllogism, and regarding Ibn Sina, we will also explain the difference between the two examples that he has mentioned as examples of poetic syllogism.

کلیدواژه‌ها English

five arts
poetics
syllogism
Farabi
Ibn Sina
-         بن احمد،فؤاد (2021)،«القیاس الشعری حسب الفارابی»، علامات، 54، 141-159.
-    الفارابی، ابو نصر محمد،(1408)المنطقیات للفارابی، مقدمه و تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه، ج 1، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
-    ابن الرومی، علی بن عباس،(1423) دیوان، شرح: احمد حسن بسج، ج 2، بیروت: دار الکتب العلمیة.
-    ابن الأثیر، ضیاء الدین، (1403) المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر، تصحیح: أحمد الحوفی و بدوی طبانة، مصر: دار النهضة المصریة.
-    ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1404) الشفاء؛ القیاس، تحقیق: سعید زاید، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
-    ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1405) الشفاء؛ المدخل، تصحیح: ابراهیم مدکور، تحقیق: احمد فؤاد اهوانی، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
-    ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1397) المختصر الأوسط فی المنطق، تصحیح: سیدمحمود یوسف‌ثانی، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
-         بن أحمد، فؤاد (2021)، «القیاس الشعری حسب الفارابی»، علامات 54، صص141-159.
-    الحلی، ابن مطهر،(1363) الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید، تصحیح: محسن بیدارفر، قم: انتشارات بیدار.
-    الرازی، فخرالدین محمد، (1415) شرح عیون الحکمة، تحقیق: احمد حجازی سقا، تهران: مؤسسة الصادق.
-    الرازی، قطب‌الدین، (1393) لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار، تصحیح: ابوالقاسم رحمانی، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
-    الکندی، یعقوب بن اسحاق، (1398) رسائل الکندی الفلسفیة، تحقیق: محمد عبد الهادی أبو ریده، مصر: دار الفکر العربی.
-    کندی، یعقوب بن اسحاق (1387) مجموعه رسائل فلسفی کندی، ترجمه: سیدمحمود یوسف‌ثانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 
-          Aristotle (1991).The complete Works of Aristotle. The revised Oxford Translation, ed. Jonathan Barnes. Princeton: Princeton University Press, (Abbreviation for Aristotle's Prior Analytics: 'An. Pr.').
-          Black, Deborah L. (1990). Logic and Aristotle's Rhetoric and Poetics in Medieval Arabic Philosophy, Leiden: Brill.
-          Hasnawi, A. and Hodges, W. (2016) 'Arabic Logic up to Avicenna', in Novaes, Catarina Dutilh and Read, Stephen (ed.). The Cambridge Companion in Medieval Logic, 45-66. Cambridge: Cambridge University Press
-          Kneal.W & Kneal. M (1962). The Development of Logic, Oxford: Clarendon Press.