ماده در برابر جهت در منطق سینوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی

2 گروه منطق، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران.

3 گروه فلسفه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.30465/lsj.2026.53047.1510
چکیده
چکیده
مساله‌ محوری این مقاله «تحولات معناییِ مادّه قضیه» در منطق اسلامی است. دست کم، چهار دیدگاه مهم در این زمینه ارائه شده است: 1. ابن‌سینا مادّه قضایا را به نسبتِ نفس‌الأمریِ محمول به موضوع تعریف کرده و آن را به سه‌گانۀ وجوب/امکان/امتناع فروکاسته و قیود دوام، لادوام، لاضرورت، و شروط وقت و وصف و مانند آن را ذیل «جهت» تحلیل می‌کند. 2. افضل‌الدین خونجی با افزودن «لا‌دوام» و «لا‌ضرورت» در کنار «ضرورت» و «دوام»، تعداد مواد را به عدد چهار می‌رساند. 3. اثیرالدین ابهری سیزده ماده را برمی‌شمارد و با این کار، گرچه تعداد مواد را بالا می‌برد، اما مرز مادّه/جهت را مخدوش می‌کند. 4. خواجه نصیر طوسی با انتقاد از تکثیر مواد توسط ابهری و با بازگشت به سه مادّة سینوی، ماده را به نسبت‌های نفس‌الامری میان مفاهیم محدود می‌سازد. در این مقاله، با بررسی متون این چهار دیدگاه، در کنار متونی از منطق‌دانان دیگر، به نتایج زیر می‌رسیم: الف) افزایش تعداد مواد توسط خونجی و ابهری موجب هم‌پوشانی ماده و جهت و آشفتگی تقسیم موجهات می‌شود. ب) دیدگاه ابن‌سینا و طوسی با تفسیر مادّه به نسبتِ نفس‌الامری، کارآمدی قیاس‌های موجهاتی را افزایش می‌دهد. ج) پیشنهاد پایانی مقاله این است که: «مادّه» منحصر در نسبت نفس‌الأمری بماند و «جهت» شامل همه قیدهای زمانی، مانند «وقت معین»، «وقت نامعین»، «دوام»، «عدم ‌دوام»، و قیدهای لفظی یا ذهنی، مانند «بشرط الوصف» و «حین الوصف» باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Matter versus Modality in Avicennian Logic

نویسندگان English

arash rostami 1
Alireza darabi 2
Shahla eslami 3
1 PhD student in Islamic Philosophy and Theology.
2 Department of Logic, Iranian Institute of Philosophy and Wisdom Research, Tehran, Iran
3 Department of Philosophy, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The central problem of this article is the semantic transformations of the “matter (mādda) of the proposition” in Islamic logic, for which at least four major positions have been advanced: (1) Ibn Sīnā (Avicenna) defines the matter of propositions as the nafs al-amr relation of predicate to subject and reduces it to the triad necessity/possibility/impossibility, while treating constraints such as permanence (dawām), non-permanence (lā-dawām), non-necessity (lā-ḍarūra), and temporal or qualificational conditions (fixed time, indeterminate time, and the like) under modality (jihah), not under matter; (2) Afḍal al-Dīn al-Khūnajī, by adding non-permanence and non-necessity alongside permanence and necessity, brings the number of matters to four; (3) Athīr al-Dīn al-Abharī enumerates thirteen matters, thereby increasing the inventory but blurring the boundary between matter and modality; (4) Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, criticizing Abharī’s multiplication and returning to the Avicennian three, restricts matter to nafs al-amr relations among concepts (nisab nafs al-amriyya bayna al-mafāhīm). On the basis of texts representing these four views, together with other logicians,

کلیدواژه‌ها English

Mādda
(Matter)
Jihha (Modality / Direction)
Ibn Sīnā (Avicenna) Khūnajī
Samarqandī