تحلیلِ انتقادیِ دیدگاهِ استاد مطهّری در بابِ کارکردِ منطقِ ارسطویی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

مدرّس گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران

چکیده
مسئلۀ اساسیِ این پژوهش، گزارش و بررسیِ دیدگاه استاد مطهّری در بابِ کارکردِ منطقِ ارسطویی در کشفِ خطاهای اندیشه و هدف از آن نقدِ دیدگاهِ تحویلی‌نگرانۀ وی است. مطهّری در آثارِ خویش، کارکردِ منطقِ قدیم را صرفاً به اصلاحِ صوریِ استدلال‌های بشری محدود می‌کند. وی نه تنها اصلاحِ خطاهای مادّی را وظیفۀ منطق نمی‌داند؛ بلکه معتقد است اساساً منطقی برای تصحیحِ خطاهای مادّیِ بشر وجود ندارد و تنها «با دقّت» و «مراقبت» می‌توان از خطای مادّی مصون ماند. در این پژوهش نشان خواهم داد: 1- مطهّری در انحصارِ کارکردِ منطقِ ارسطویی به ساختارهای صوریِ استدلال، دچار مغالطۀ تحویلی‌نگری شده‌است؛ 2- وی بررسیِ جزئیِ «مادّۀ استدلال» و «تعیینِ قانونِ حاکِم بر مادّۀ استدلال» را با یکدیگر خَلط کرده‌است؛ 3- وی «منطقِ مادّی» را این‌همان با کشفِ «عِلل روانیِ خطای مادّی» دانسته‌است و به دامِ «روانشناسی‌گری» افتاده‌است؛ 4- عدمِ وجودِ قوانینِ کلّی در تشخیص صحّت و سقم موادّ استدلال به شکاکیّت می‌انجامد؛ 5- «دقّت» و «مراقبت»؛ شروطی عامّ در عدمِ ارتکابِ هرگونه خطایی است، نه خطای مادّی. با این انتقادات آشکار می‌شود نظریّۀ مطهّری در بابِ کارکردِ منطقِ ارسطویی قابلِ دفاع نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Critical Analysis of Mortezā Moṭahharī's View on the Function of Aristotelian Logic

نویسنده English

Keramat Varzdar
Lecturer in the Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran
چکیده English

This research addresses and evaluates Mortezā Moṭahharī's perspective on the role of Aristotelian logic in identifying errors in thought, aiming to scrutinize and criticize his reductionist stance. Moṭahharī confines the utility of traditional logic exclusively to the formal rectification of human arguments, dismissing any responsibility for correcting material errors. He contends that logic fundamentally lacks the capacity to rectify the material errors of individuals, asserting that only through "attention" and "care" can one shield oneself from such errors. The analysis presented in this research reveals several shortcomings in Moṭahharī's argumentation: 1) His reductionist stance confines Aristotelian logic to formal reasoning structures; 2) He conflates the detailed examination of the "materials of argument" with determining the governing laws of said materials; 3) His interpretation of "material logic" as the exploration of the "psychological causes of material error" succumbs to the fallacy of "psychologism"; 4) The absence of general rules for recognizing the validity of reasoning materials results in skepticism; 5) "Attention" and "care" are deemed general conditions to avoid any mistake, not specifically material errors. These critiques collectively demonstrate the untenability of Moṭahharī's theory concerning the function of Aristotelian logic

کلیدواژه‌ها English

Logic
Benefit of logic
Aristotelian logic
Form of argument
Material of argument
Mortezā Moṭahharī
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1389) ماجرای فکری فلسفی در جهان اسلام، چاپ پنجم، تهران: طرحِ نو.
ابن سینا(1404)الشفاء قسم المنطق ؛ قم: کتابخانه مرعشى، 1404
____ (1364 النجاة، تحقیق محمدتقى دانش پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌قتیبه،عبداللهبن مسلم (1968) ادب الکاتب، تصحیح محمّد محی‌الدّین عبدالحمید، مصر: مطبعة السعادة.
استرآبادی، ملامحمدامین (1321) الفوائد المدنیة، تهران: میرزا محسن کتابفروش.
اژه‌ای، محمّدعلی (1369) علمِ منطق و رابطۀ آن با علمِ نحو از دیدگاه دانشمندانِ مسلمان، جامعه‌شناسیِ کاربردی، سال سوم، شمارۀ 3، 28 1.
بهمنیار، ابوالحسن (1375)، التحصیل، تصحیح مرتضى مطهرى، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
توحیدی، ابوحیّان (2017) الامتاع و الموانسة، لندن: موسسه هنداوی.
_____ (1992) المقابسات، کویت: دار سعاد الصباح.
جرجانی، میرشمس‌الدّین (1382) حاشیه بر شرح شمسیه. در: رازی، قطب‌الدّین، تحریر القواعد المنطقیّة فی شرح الرسالة الشمسیة، قم: بیدار.
رنجبردارستانی، عاظفه؛ مزگی‌نژاد، مرتضی؛ فضل‌هاشمی، محمّد (1398) نزاعابوبشرمتیوابوسعیدسیرافیدربافتسخنودربسترتاریخ، تاریخِ فلسفه، سالد دهم، شمارۀ 3، 122- 103.
ساوی، ابن‌سهلان (1993) البصائر النصیریة فی علم المنطق، بیروت: دارالفکر البنانی.
سیوطی، جلال‌الدّین (1970) صون المنطق و الکلام عن فنّی المنطق و الکلام، قاهره: سلسلهاحیاءالتراثالاسلامیه.
طوسی، نصیرالدّین (1403) شرح الاشارات و التنبیهات، قم: دفتر نشر الکتاب.
فارابی، ابونصر  (1996) احصاء العلوم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
فارابی، ابونصر (1408) المنطقیّات للفارابی، تحقیقِ محمّد تقی دانش‌پژوه، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
فرامرز قراملکی، احد (1373) الاشارات و التنبیهات سرآغاز منطق دو بخشی، آینۀپژوهش، شماره 22، 50- 38.
کاشف‌الغطاء، علی (1991) نقد الآراء المنطقیه، و حل مشکلاتها، بیروت: مؤسسه اسماعیلیان.
محمّدعلیزاده، محمّدرضا (1387) نقد و بررسیِ مناظرۀ ابوسعید و متّی در نقدِ منطق، معارفِ عقلی، شمارۀ 9، 98- 69.
مصباح‌یزدی، محمّدتقی (1384) شرحِ برهان شِفا، تحقیقِ محسن غرویان، قم: انتشارات موسسۀ امام خمینی(ره).
مطهری، مرتضی (1384) مجموعۀ آثار شهید مطهری، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1386) یادداشت‌ها، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1402) مقدمه‌ای بر تاریخ فلسفه جدید، تهران: صدرا.
نتون، یان ریچارد (1381) فارابی و مکتبش، ترجمۀ گل‌بابا سعیدی، تهران: نشر نقطه.
نوشاد، اسماعیل؛ حاج‌حسینی، مرتضی (1398) تحلیلِ گفتمانیِ مناظرۀ ابوسعیدسیرافی و ابوبِشر متّی، منطق‌پژوهی، سال دهم، شمارۀ 1، 298- 279.
ورزدار، کرامت؛ فرامرز قراملکی، احد؛ کشفی، عبدالرسول (1400) تحلیلِ «تناقض‌نمای معرفتِ حسّی» در فلسفه ارسطو، پژوهش‌های معرفت‌شناختی، شماره 21، 28-7.
یوسف‌ثانی، سید محمود (1383) تعریف و غایتِ منطق از دیدگاه منطقدانان مسلمان، نامۀ حکمت، سال دوم، شمارۀ 3، 124 111.
Aristotle (1991) The Complete Works of Aristotle, by Jonathan Barnes, Princeton University press.
Allen, J (2022) Radicalism and Moderation in the New Academy, Phronesis, 67: 133–160.
Bett, R (2000) Pyrrho, His Antecedents, and His Legacy, Clarendon Press.
Bronstein David (2012) the Origin and Aim of Posterior Analytics II.19, Phronesis, Leiden: Brill Publisher.
Hallaq, W.B. (1993) Ibn Taymiyya against the Greek Logicians. Oxford: Clarendon Press.
Hempel, Carl G. (1965), Aspects of Scientific Explanation, New York, Free Press.
Margoliouth, D. S. (1905) The Discussion between Abu Bishr Matta and Abu Sa’id al-Sirafi on the Merits of Logic and Grammar. Journal of the Royal Asiatic Society.Vol.37, No.1, 79-129.
Perelmuter Zeev (2010) Nous and Two Kinds of Episteme in Aristotle’s Posterior Anarlytics, Phronesis, Leiden: Brill Publisher.
Ross, W. D (1949) Aristotle’s Prior ana Posterior Analytics, Sandpiper Books.