بررسی سیر تطورات دسته‌بندی مبادی حجت از منظر منطق‌دانان اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه منطق مرکز دایرةالمعارف علوم عقلی ـ اسلامی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قم

چکیده
مبادی حجت به قضایایی اطلاق می‌شود که نیازی به استدلال ندارند و اساس صناعات پنج‌گانه ـ برهان، جدل، خطابه، مغالطه، شعر ـ محسوب می‌شوند؛ برای تبیین این مبادی با معیارهای سه گانه‌ای، دسته‎بندی‌های متمایزی از اندیشمندان اسلامی ارائه شده است که این تحقیق افزون بر ارائه سیر تطور این دسته‌بندی‌ها، اشکالاتی را که بر معیارهای یادشده وجود دارد ارائه می‌دهد و معیاری جدید برای دسته‌بندی مبادی منطقی بیان می‌کند که برای رفع مغالطه‌های رخ‌داده‌ای که در متن این پژوهش بیان‌شده، مفید به نظر می‌رسد؛ مبادی حجت عبارت‌اند از: «یقینیات، مظنونات، مشهورات، وهمیات، مخیلات، مقنعات، مسلمات و مشبهات» که می‌توان اصطلاحات فوق را با معیار توجه به ماهیت هر یک از مبادی بدین‌گونه دسته‌بندی کرد که یقینیات و مظنونات قسیم یکدیگرند زیرا این دو دسته از قضایا حاکی از میزان اعتقاد حاصل از مطابقت آن قضایا با خارجشان هستند؛ همچنین مشهورات با وهمیات قسیم یکدیگرند؛ زیرا حاکی از راه شناختی‌اند که این قضایا حاصل می‌شوند؛ همچنین مسلمات، مقنعات و مخیلات قسیم یکدیگرند زیرا هر سه، نوعی از میزان تأثیرگذاری بر مخاطب را به تصویر می‌کشند؛ مشبهات نیز قسیم تمام مبادی یادشده محسوب می‌شوند؛ زیرا مشتبهات، قضایای هستند که به جهت اشتباه لفظی یا معنوی، یکی از دیگر مبادی حجت پنداشته می‌شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The review the process of categorizing the argumentative premises from the point of view of Islamic logicians

نویسنده English

Hosein Ahmadi
Associate Professor, Department of Logic, Encyclopedia of Islamic Intellectual Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institut
چکیده English

Argumentative premises refer to propositions that do not require reasoning and are considered the basis of the five arts - argument, polemic, rhetoric, fallacy, and poetry to explain these premises, three types of categorizing have been presented, and this research in addition to presenting the evolution of these categories, presents the problems that exist in the mentioned criteria and expresses a new criterion for the categorizing of the argumentative premises, which seems useful to eliminate the fallacies that have explained in the text of this research; The premises of the reasoning are: "certainties, Strong Likelihood, Common Beliefs, Illusions, persuasions, Accepted, Imaginations, Fallacies" that the above terms can be classified based on their nature in such a way that Certainties and strong likelihoods are mutually exclusive because these two propositions are indicative of the level of belief derived from their correspondence with external reality; Similarly, common beliefs and illusions are mutually exclusive because they indicate the cognitive processes through which these propositions are derived; likewise, accepted truths, persuasions, and imaginations are also mutually exclusive because all three represent a degree of influence on the audience; fallacies are considered mutually exclusive with all the aforementioned bases of argument because fallacies are propositions that are mistaken for another basis of argument due to verbal or conceptual errors.

کلیدواژه‌ها English

reasoning premises
certainties
Strong Likelihood
Common Beliefs
persuasions
Accepted
1.      ابن‌رشد، محمد‌بن احمد(1980م).تلخیص کتاب ارسطوطالیس فی الجدل، تحقیق و تعلیقه محمد سلیم سالم، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
2.      ابن‌سینا،حسین بن عبدالله(1364).النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح و مقدمه‌ محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
3.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله(1383).دانشنامه علائی (رساله منطق)، مقدمه و حاشیه و تصحیح محمد معین و سید‌ محمد مشکوة، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی - دانشگاه بوعلی‌سینا.
4.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله(1375).الإشارات و التنبیهات،قم: نشر البلاغة.
5.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله(1404).الشفاء، مقدمه إبراهیم مدکور، تحقیق أبو‌العلاء عفیفی،قاهره: وزارة الثقافة و الإرشاد القوم.
6.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله(1400).رسائل الشیخ الرئیس ابن‌سینا، تصحیح محسن بیدارفر، قم: بیدار.
7.      ابوالبرکات بغدادی، هبة الله بن علی(1373).المعتبر فی الحکمة، تصحیح فتحعلی‌اکبری، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
8.      ارسطو(1378).منطق ارسطو، ارگانون، ترجمه میر شمس‌الدین ادیب سلطانی، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه.
9.      بهمنیار،ابن‌مرزبان(1375).التحصیل، تصحیح شهید مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
10. جوادی آملی، عبدالله (1383).تفسیر موضوعی قرآن مجید، قم: مرکز نشر اسراء.
11. ساوی، عمربن ‏سهلان(1993م)البصائر النصیریة فی علم المنطق، مقدمه رفیق عجم، بیروت: دار الفکر اللبنانی.
12. سبزواری، ملا هادی بن مهدی(1369-1380).شرح المنظومة، تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، تهران: نشر ناب.
13. سهروردی،یحیی بن حبش (شیخ اشراق) (1334).منطق التلویحات، تحقیق و مقدمه علی‌اکبر فیاض، تهران: دانشگاه تهران.
14. سهروردی،یحیی بن حبش (شیخ اشراق) (1380).مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن و دیگران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
15. سهروردی،یحیی بن حبش (شیخ اشراق) (1385).المشارع و المطارحات، تصحیح مقصود محمدی و اشرف عالی‌پور، کرج: حق یاوران.
16. شهرزوری، شمس‌الدین محمد بن محمود (1380).شرح حکمة الإشراق، تصحیح، تحقیق و مقدمه حسین ضیائی تربتی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
17. شهرزوری، شمس‌الدین محمد بن محمود (1383).رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، تحقیق، تصحیح و مقدمه نجفقلی حبیبی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
18. علامه حلی، حسن بن یوسف(1381).الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید، تصحیح و تعلیقة محسن بیدارفر، قم: بیدار.
19. غروی اصفهانی، محمدحسین(1374).نهایة الدرایة، قم: سیدالشهداء.
20. غزالی، ابوحامد محمد بن محمد (1993م).معیار العلم فی فن المنطق، مقدمه، تعلیقه و شرح علی بوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
21. غزالی، ابوحامد محمد بن محمد (1961م). مقاصد الفلاسفة، تحقیق سلیمان دنیا، قاهره: دار المعارف.
22. فارابی، ابونصرمحمدبن محمد(1408).المنطقیات، تحقیق و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه و زیر نظر سید محمود مرعشی، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
23. فارابی، ابونصرمحمدبن محمد(1995م).تحصیل السعادة، بیروت:دار و مکتبة الهلال.
24.  فخر رازی، محمد بن عمر (1373).شرح عیون الحکمة، تحقیق أحمد حجازی أحمد السقا، تهران: مؤسسة الصادق علیه السلام.
25.  فخر رازی، محمد بن عمر (1384).شرح الإشارات و التنبیهات، مقدمه و تصحیح علیرضا نجف‌زاده، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
26.  _فخر رازی، محمد بن عمر (1986م).لباب الإشارات و التنبیهات، تحقیق أحمد حجازی أحمد السقا، قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
27. قطب‌الدین رازی، محمد بن محمد (1375).المحاکمات؛ شرح الشرح للإشارات و التنبیهات،قم: نشر البلاغة.
28. قطب‌الدین رازی، محمد بن محمد (1385).درة التاج: مشتمل بر مقدمه، منطق، امورعامه، طبیعیات، إلهیات، به کوشش و تصحیح سیدمحمد مشکات، تهران: حکمت.
29. قطب‌الدین رازی، محمد بن محمد (1388-1391).شرح حکمة الإشراق به انضمام تعلیقات صدرالمتألهین، تحقیق سیدمحمد موسوی، مقدمه سیدحسین نصر، تهران: حکمت.
30. کاتبی قزوینی، علی بن عمر (1998م).الشمسیة فی القواعد المنطقیة، مقدمه، تعلیقة و تحقیق مهدی فضل‌الله، بیروت: مرکز الثقافی العربی.
31. مصباح یزدی، محمدتقی(1390).نظریه سیاسی اسلام، ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
32. مصباح یزدی، محمدتقی (1386).مشکات: شرح برهان شفا، مقدمه، نگارش و تحقیق محسن غرویان، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
33. مطهری، مرتضی(1368).جامعه و تاریخ،تهران: صدرا.
34. مطهری، مرتضی(1380).مجموعه آثار، ج13، تهران: صدرا.
35. مطهری، مرتضی(1384).مجموعه آثار، ج22، تهران: صدرا.
36. مظفر، محمدرضا(1421).المنطق، تعلیقه غلامرضا فیاضی و تحقیق رحمت‌الله رحمتی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
37.  نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1375).اساس الاقتباس، تعلیقه سیدعبدالله انوار، تهران: نشر مرکز.