ماده در برابر جهت در منطق سینوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فلسفه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 گروه منطق، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران.

3 گروه فلسفه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده
چکیده
مساله‌ محوری این مقاله «تحولات معناییِ مادّه قضیه» در منطق اسلامی است. دست کم، چهار دیدگاه مهم در این زمینه ارائه شده است: 1. ابن‌سینا مادّه قضایا را به نسبتِ نفس‌الأمریِ محمول به موضوع تعریف کرده و آن را به سه‌گانۀ وجوب/امکان/امتناع فروکاسته و قیود دوام، لادوام، لاضرورت، و شروط وقت و وصف و مانند آن را ذیل «جهت» تحلیل می‌کند. 2. افضل‌الدین خونجی با افزودن «لا‌دوام» و «لا‌ضرورت» در کنار «ضرورت» و «دوام»، تعداد مواد را به عدد چهار می‌رساند. 3. اثیرالدین ابهری سیزده ماده را برمی‌شمارد و با این کار، گرچه تعداد مواد را بالا می‌برد، اما مرز مادّه/جهت را مخدوش می‌کند. 4. خواجه نصیر طوسی با انتقاد از تکثیر مواد توسط ابهری و با بازگشت به سه مادّة سینوی، ماده را به نسبت‌های نفس‌الامری میان مفاهیم محدود می‌سازد. در این مقاله، با بررسی متون این چهار دیدگاه، در کنار متونی از منطق‌دانان دیگر، به نتایج زیر می‌رسیم: الف) افزایش تعداد مواد توسط خونجی و ابهری موجب هم‌پوشانی ماده و جهت و آشفتگی تقسیم موجهات می‌شود. ب) دیدگاه ابن‌سینا و طوسی با تفسیر مادّه به نسبتِ نفس‌الامری، کارآمدی قیاس‌های موجهاتی را افزایش می‌دهد. ج) پیشنهاد پایانی مقاله این است که: «مادّه» منحصر در نسبت نفس‌الأمری بماند و «جهت» شامل همه قیدهای زمانی، مانند «وقت معین»، «وقت نامعین»، «دوام»، «عدم ‌دوام»، و قیدهای لفظی یا ذهنی، مانند «بشرط الوصف» و «حین الوصف» باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Matter versus Modality in Avicennian Logic

نویسندگان English

arash rostami 1
Alireza darabi 2
SHahla Eslami 3
1 PhD student in Islamic Philosophy and Theology.
2 Department of Logic, Iranian Institute of Philosophy and Wisdom Research, Tehran, Iran
3 Department of Philosophy, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran;
چکیده English

The central problem of this article is the semantic transformations of the “matter (mādda) of the proposition” in Islamic logic, for which at least four major positions have been advanced: (1) Ibn Sīnā (Avicenna) defines the matter of propositions as the nafs al-amr relation of predicate to subject and reduces it to the triad necessity/possibility/impossibility, while treating constraints such as permanence (dawām), non-permanence (lā-dawām), non-necessity (lā-ḍarūra), and temporal or qualificational conditions (fixed time, indeterminate time, and the like) under modality (jihah), not under matter; (2) Afḍal al-Dīn al-Khūnajī, by adding non-permanence and non-necessity alongside permanence and necessity, brings the number of matters to four; (3) Athīr al-Dīn al-Abharī enumerates thirteen matters, thereby increasing the inventory but blurring the boundary between matter and modality; (4) Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, criticizing Abharī’s multiplication and returning to the Avicennian three, restricts matter to nafs al-amr relations among concepts (nisab nafs al-amriyya bayna al-mafāhīm). On the basis of texts representing these four views, together with other logicians,

کلیدواژه‌ها English

Mādda
(Matter)
Jihha (Modality / Direction)
Ibn Sīnā (Avicenna) Khūnajī
Samarqandī
منابع
ابن‌سینا، حسین بن عبد الله. (1394)، «الإشارات و التنبیهات»، تحلیل منطقی گزاره، شرح منطق اشارات (نهج سوم تا ششم)، مهدی عظیمی. قم : مجمع عالی حکمت اسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1396). المختصر الاوسط فی المنطق، مقدمه و تصحیح: سید محمود یوسف ثانی، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405 ه.ق الف). الشفا، المنطق (العباره)، قم: منشورات مکتبه آیت الله مرعشی نجفی.
ابن‍کمونه، عزالدوله سعد بن منصور (1387)، ‌الکاشف (الجدید فی الحکمة)، تصحیح: حامد ناجی اصفهانی، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
 ابن‍کمونه، عزالدوله سعد بن منصور (1387)، شرح التلویحات اللوحیة و العرشیة، تصحیح: نجفقلی حبیبی، جلد اول، تهران: میراث مکتوب.
 ابن‍کمونه، عزالدوله سعد بن منصور (1399)، شرح الاصول و الجمل فی مهمات العلم و العمل، تصحیح، تحقیق و تقدیم: محمد ملکی (جلال‍الدین) و مرضیه نوری‍صفت (نورا)، تهران: میراث مکتوب.
ابهری، اثیرالدین. (1396)، خلاصة الافکار و نقاوة الاسرار، تصحیح: مهدی عظیمی و هاشم قربانی، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران.
ابهری، اثیرالدین. (1998)، کشف الحقائق فی تحریر الدقائق، تصحیح: حسین صاری اوغلی، استانبول.
ابهری، اثیرالدین.(1395)، منتهی الافکار فی ابانة الاسرار منطق (تحریر یکم و دوم)، تصحیح: مهدی عظیمی و هاشم قربانی، تهران: حکمت.
ارموی، سراج الدین. (1374)، بیان الحق و لسان الصدق (باب اول تا پایان باب دهم)، تصحیح: غلامرضا ذکیانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی احمد بهشتی، دانشگاه تهران.
ارموی، سراج‌الدین. (1397)؛ شرح الاشارات و التنبیهات، تحقیق: شیخ عمار التمیمی، قم: نشر زین العابدین.
بهمنیار بن مرزبان (1375). التحصیل، تصحیح و تعلیق: مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
حکاک، سید محمد، (1396)، منطق: معیار تفکر، تهران: نشر سمت.
حلی، حسن بن یوسف. (1363)، الجوهر النضید، تصحیح: محسن بیدارفر، قم: بیدار.
حلی، حسن بن یوسف؛ (1403)، الاسرار الخفیه فی العلوم العقلیه، قم: بوستان کتاب.
حموی، ابن واصل. (2022)، شرح الجمل، تحقیق و تقدیم: خالد الرویهب، بوستون: بریل.
خوانساری، محمد. (1400)، منطق صوری، تهران: نشر کتاب دیدآور.
خونجی، افضل الدین (1400)، کشف الاسرار عن غوامض الافکار، تقدیم و تحقیق: خالد الرویهب، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران.
خونجی، افضل‌الدین. (بی‌تا)، الموجز فی المنطق، تحقیق و تقدیم: عبد الواحد جهدانی، دار ابن حزم.
رازی، قطب‌الدین (1398). لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار، به کوشش علی‍اصغر جعفری ولنی، تهران: دانشگاه تهران.
ساوی، ابن سهلان. (1383)، البصائر النصیریه فی علم المنطق، محقق: حسن غفارپور، تهران: نشر شمس تبریزی.
سلیمانی امیری، عسکری. (1397)، معیار دانش، قم: انتشارات موسسه امام خمینی (ره).
سمرقندی، شمس الدین. (1399)، بشارات الاشارات فی شرح الاشارات و التنبیهات، تصحیح: علی اوجبی، تهران: موسسه میراث مکتوب.
سمرقندی، شمس الدین. (1399)، قسطاس الافکار فی المنطق، تصحیح: اسداله فلاحی، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران.
سمرقندی، شمس الدین. (1401)، الأنوار الألهیة، مقدمه و تصحیح: غلامرضا دادخواه، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران.
سهروردی، شیخ شهاب­الدین، (1385)، المشارع و المطارحات، تصحیح: مقصود محمدی و اشرف عالی­پور، قم: حق یاوران.
سهروردی، شیخ شهاب‌الدین. (1400)، کتاب حکمة الاشراق (جلد نخست: منطق)، ترجمه، تحقیق و شرح: محمد ملکی، قم: طه.
سهروردی، شیخ شهاب‌الدین. (1388)، التلویحات اللوحیه و العرشیه، تصحیح و مقدمه: نجفقلی حبیبی، تهران: انتشارات موسسه حکمت و فلسفه ایران.
سهلان ساوی، عمر بن سهلان. (1337)، تبصره و دو رساله دیگر منطق (کتاب التبصرة)، گردآورنده محمد تقی دانش پژوه، تهران - ایران، دانشگاه تهران.
شهابی خراسانی، محمود. (1329)، رهبر خرد، چاپ سوم، تهران: کتابخانه خیام.
شهرزوری، شمس الدین محمد. (1383) رسائل الشجرة الالهیه فی علوم الحقایق الربانیة، جلد اول، تصحیح، تحقیق و مقدمه: نجفقلی حبیبی، تهران: انتشارات حکمت و فلسفه ایران.
شیرازی، قطب الدین. (1383)؛ شرح حکمة الاشراق، به اهتمام: عبدالله نورانی و مهدی محقق، تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شیرازی، قطب‌الدین. (1385)؛ دورة التاج، مصحح: محمد مشکوة، تهران: حکمت.
طوسی محمد بن محمد نصیر الدین. (1386)؛ تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار (منطق و مباحث الفاظ)، به اهتمام: مهدی محقق و توشی هیکوایزوتسو، تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
طوسی محمد بن محمد نصیر الدین. (1397)؛ بازنگاری اساس الإقتباس. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات.
فخر رازی محمد بن عمر. (1373)؛ شرح عیون الحکمة. ج 1، موسسة الصادق (ع).
فخر رازی محمد بن عمر. (1384). شرح الإشارات و التنبیهات (فخر رازی). ج 1، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فخر رازی محمد بن عمر. (1423)؛ الرسالة الکمالیة. دار الکتب العلمیة.
فخررازی، محمد بن عمر. (1381)، منطق الملخص، تصحیح و تحقیق: احدقدردان قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
قاضیان، رحمت الله. (1393)، منطق، قم: بوستان کتاب.
کاشف‌الغطاء علی بن محمدرضا. (1411)؛ ‌نقد الآراء المنطقیة. ج 2، مؤسسة النعمان.
کشی، زین‌الدین. (1404)؛ حدائق الحقائق، تصحیح، تحقیق و مقدمه: علی اصغر جعفری ولنی، تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.